گزارش جهانی فائو از آنفلوانزای پرندگان با ظرفیت زئونوز؛ ثبت ۶۲۴ رخداد در ۲۵ کشور و قلمرو

ثبت ۶۲۴ رخداد جدید آنفلوانزای پرندگان در ۲۵ کشور و قلمرو

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در به‌روزرسانی ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ خود درباره وضعیت جهانی ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان با ظرفیت زئونوز، از ثبت ۶۲۴ رخداد یا رویداد مرتبط با ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان با بیماری‌زایی بالا (Highly Pathogenic Avian Influenza; HPAI) در ۲۵ کشور و قلمرو خبر داد. این رخدادها در فاصله زمانی پس از گزارش قبلی فائو در ۲۷ اوت ۲۰۲۶ تا زمان به‌روزرسانی جدید، به‌طور رسمی گزارش شده بودند.

بر اساس این گزارش، رخدادهای ثبت‌شده در حیوانات به چند گروه ویروسی تعلق داشتند: ۵۴۴ رخداد مرتبط با H5Nx، تعداد ۷۵ رخداد مرتبط با H5N1، یک رخداد مرتبط با H7N3 و چهار رخداد مرتبط با گروه HxNx. در همین بازه، رخداد جدیدی از ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان با بیماری‌زایی پایین (Low Pathogenicity Avian Influenza; LPAI) در حیوانات گزارش نشده بود.

فائو همچنین از گزارش سه رویداد جدید ابتلای انسانی مرتبط با ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان خبر داد که یک مورد به H5N1 و دو مورد به H9N2 مربوط بودند.

این آمار تصویری از وضعیت گزارش‌شده در یک بازه زمانی مشخص ارائه می‌کند؛ بنابراین، اعداد فوق به معنای تعداد کل موارد بیماری در جهان، تعداد پرندگان مبتلا یا تعداد موارد انسانی نیستند. همچنین نباید تمام ۶۲۴ رخداد را به زیرگروه H5N1 یا صرفاً به واحدهای پرورش طیور نسبت داد.

چرا آمار جهانی آنفلوانزای پرندگان اهمیت دارد؟

آنفلوانزای پرندگان از بیماری‌های واگیر مهم فرامرزی است که می‌تواند سلامت گله‌های طیور، جمعیت پرندگان وحشی، اقتصاد صنعت طیور و در برخی شرایط سلامت انسان را تحت تأثیر قرار دهد.

گزارش‌های جهانی این بیماری تنها برای شمارش رخدادها کاربرد ندارند؛ بلکه با فراهم کردن اطلاعات درباره محل وقوع بیماری، زیرگروه ویروس، گونه‌های درگیر و روند زمانی رخدادها، به شناسایی تغییرات اپیدمیولوژیک و تعیین اولویت‌های مراقبت کمک می‌کنند.

بااین‌حال، تعداد رخدادهای گزارش‌شده به عوامل مختلفی از جمله شدت مراقبت، ظرفیت تشخیصی کشورها، سرعت گزارش‌دهی و نحوه تعریف و ثبت رخدادها وابسته است. بنابراین، افزایش تعداد گزارش‌ها لزوماً به معنای افزایش یکسان و مستقیم میزان واقعی عفونت در تمام مناطق نیست؛ همان‌طور که نبود گزارش جدید نیز به‌تنهایی اثبات‌کننده نبود ویروس در یک منطقه محسوب نمی‌شود.

H5Nx و H5N1؛ چرا باید میان زیرگروه‌های ویروسی تفاوت قائل شد؟

در گزارش فائو، بیشترین تعداد رخدادهای جدید به گروه H5Nx اختصاص داشت و پس از آن H5N1 قرار گرفت. در نام‌گذاری ویروس‌های آنفلوانزای A، حرف H به پروتئین هماگلوتینین (Haemagglutinin) و حرف N به پروتئین نورآمینیداز (Neuraminidase) اشاره دارد. ترکیب این دو پروتئین سطحی، مبنای نام‌گذاری زیرگروه‌هایی مانند H5N1 و H5N9 است.

اصطلاح H5Nx برای اشاره به ویروس‌هایی به کار می‌رود که زیرگروه هماگلوتینین آن‌ها H5 است، اما نوع نورآمینیداز می‌تواند متفاوت باشد یا در گزارش تجمیعی به‌صورت مشخص بیان نشده باشد. ازاین‌رو، H5Nx را نباید مترادف H5N1 در نظر گرفت.

همچنین، شناسایی یک زیرگروه ویروسی به‌تنهایی برای تعیین تمام ویژگی‌های زیستی، میزان خطر برای گونه‌های مختلف یا قابلیت انتقال آن به انسان کافی نیست. ارزیابی دقیق‌تر به اطلاعات ژنتیکی، ویژگی‌های ویروس، گونه میزبان، شواهد اپیدمیولوژیک و نتایج بررسی‌های آزمایشگاهی نیاز دارد.

تمایز میان زیرگروه‌ها برای تحلیل روند بیماری، بررسی ارتباط میان رخدادها و تصمیم‌گیری درباره اقدامات مراقبتی و کنترلی اهمیت دارد.

نقش پرندگان وحشی در اپیدمیولوژی آنفلوانزای پرندگان

یکی از نکات مهم در پایش جهانی آنفلوانزای پرندگان، توجه هم‌زمان به طیور اهلی و پرندگان وحشی است. پرندگان وحشی، به‌ویژه برخی گونه‌های آبزی و مهاجر، می‌توانند در جابه‌جایی ویروس‌ها میان مناطق جغرافیایی نقش داشته باشند. در برخی رخدادها، ویروس در گونه‌هایی از پرندگان وحشی شناسایی می‌شود که ممکن است بدون علائم واضح در بررسی‌های معمول دیده نشوند.

ورود ویروس از طریق تماس مستقیم یا غیرمستقیم با پرندگان آلوده، فضولات آن‌ها، آب و محیط آلوده می‌تواند برای واحدهای پرورش طیور خطر ایجاد کند. به همین دلیل، پایش پرندگان وحشی و بررسی ارتباط آن‌ها با محیط‌های پرورش طیور، یکی از اجزای مهم مراقبت مبتنی بر خطر است.

داده‌های فائو نشان می‌دهند که رخدادهای مرتبط با آنفلوانزای پرندگان با بیماری‌زایی بالا به طیور محدود نیستند و گونه‌های مختلف پرندگان وحشی و در برخی موارد پستانداران نیز در گزارش‌های جهانی ثبت می‌شوند. در نتیجه، محدود کردن مراقبت به مشاهده تلفات در مرغداری‌ها ممکن است تصویر کاملی از وضعیت اپیدمیولوژیک ارائه نکند.

شناسایی ویروس در پستانداران؛ اهمیت رویکرد سلامت واحد

برخی ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان با بیماری‌زایی بالا، به‌ویژه ویروس‌های مرتبط با H5N1، در سال‌های اخیر در گونه‌هایی از پستانداران نیز شناسایی شده‌اند. این موضوع اهمیت بررسی ارتباط میان سلامت حیوانات اهلی، حیات‌وحش، محیط و سلامت انسان را افزایش داده است.

شناسایی ویروس در پستانداران به معنای یکسان بودن خطر در تمام گونه‌ها یا وقوع انتقال پایدار میان آن‌ها نیست. ارزیابی خطر باید بر اساس شواهد مربوط به گونه میزبان، مسیر مواجهه، شدت بیماری، احتمال انتقال و اطلاعات آزمایشگاهی انجام شود.

در این زمینه، رویکرد «سلامت واحد» (One Health) بر همکاری میان بخش‌های دامپزشکی، بهداشت عمومی، محیط‌زیست و آزمایشگاه‌ها تأکید می‌کند. هدف این رویکرد، شناسایی زودهنگام تهدیدها، تبادل اطلاعات و هماهنگی پاسخ‌ها در مواجهه با بیماری‌هایی است که می‌توانند سلامت حیوانات و انسان را به‌طور هم‌زمان تحت تأثیر قرار دهند.

فائو، سازمان جهانی بهداشت دام (WOAH)، سازمان جهانی بهداشت (WHO) و کنوانسیون حفاظت از گونه‌های مهاجر جانوران وحشی (CMS) در سپتامبر ۲۰۲۶ چارچوب جهانی مشترکی برای تسریع اقدامات مقابله با آنفلوانزای پرندگان منتشر کردند. این چارچوب بر پیشگیری، تشخیص زودهنگام، پاسخ سریع، ارزیابی خطر، مراقبت و تبادل اطلاعات میان بخش‌های مرتبط تأکید دارد.

موارد انسانی گزارش‌شده؛ تفسیر دقیق آمار ضروری است

در بازه مورد بررسی گزارش فائو، سه رویداد جدید ابتلای انسانی مرتبط با ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان گزارش شده بود: یک مورد مرتبط با H5N1 و دو مورد مرتبط با H9N2.

این آمار باید در چارچوب زمانی همان گزارش تفسیر شود و بیانگر تعداد کل موارد انسانی در جهان نیست. همچنین، ثبت یک مورد انسانی به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره انتقال پایدار ویروس میان انسان‌ها کافی نیست.

خطر ابتلای انسان به ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان به عواملی مانند نوع ویروس، میزان تماس با حیوانات آلوده یا محیط آلوده و شرایط مواجهه وابسته است. در نتیجه، مراقبت از سلامت افرادی که در تماس شغلی با طیور یا پرندگان وحشی قرار دارند، رعایت اقدامات حفاظتی و گزارش موارد مشکوک به مراجع مسئول اهمیت دارد.

اطلاع‌رسانی علمی درباره این موضوع باید میان «ظرفیت زئونوز» یک ویروس و شواهد واقعی انتقال آن به انسان تمایز قائل شود. اصطلاح ظرفیت زئونوز به امکان بالقوه انتقال از حیوان به انسان اشاره دارد و به‌تنهایی به معنای وقوع انتقال گسترده انسانی نیست.

چه اقداماتی برای کاهش خطر در واحدهای پرورش طیور اهمیت دارند؟

با توجه به گستردگی میزبانی و امکان ورود ویروس از منابع مختلف، اجرای اصول امنیت زیستی و مراقبت مستمر در واحدهای پرورش طیور اهمیت اساسی دارد.

۱. تقویت امنیت زیستی: کنترل ورود افراد و وسایل نقلیه، رعایت اصول بهداشتی، پاک‌سازی و ضدعفونی تجهیزات و جلوگیری از تماس غیرضروری طیور با پرندگان وحشی از اقدامات مهم کاهش خطر هستند.

۲. پایش روزانه گله: تغییرات غیرمعمول در تلفات، مصرف خوراک و آب، تولید تخم‌مرغ یا وضعیت عمومی پرندگان باید ثبت و بررسی شوند. این تغییرات به‌تنهایی تشخیص قطعی آنفلوانزای پرندگان نیستند، اما می‌توانند محرکی برای بررسی بیشتر باشند.

۳. گزارش و بررسی موارد مشکوک: در صورت مشاهده تلفات غیرعادی یا علائم مشکوک، موضوع باید به دامپزشک مسئول یا مرجع دامپزشکی ذی‌صلاح گزارش شود. تشخیص قطعی به بررسی‌های تخصصی و آزمایشگاهی نیاز دارد.

۴. مراقبت از پرندگان وحشی و محیط: جلوگیری از دسترسی طیور به آب و محیط آلوده و کاهش تماس با پرندگان وحشی می‌تواند خطر ورود ویروس به گله را کاهش دهد. لاشه پرندگان وحشی یا تلفات غیرعادی نباید بدون رعایت دستورالعمل‌های حفاظتی لمس یا جابه‌جا شوند.

۵. تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد: اقدامات کنترلی، از جمله بررسی امکان استفاده از واکسن در برنامه‌های مجاز، باید بر اساس وضعیت اپیدمیولوژیک، مقررات دامپزشکی، ویژگی‌های ویروس و دستورالعمل‌های معتبر انجام شوند.

اجرای این اقدامات در کنار نظام مراقبت مؤثر، احتمال شناسایی دیرهنگام بیماری و گسترش آن در واحدهای پرورش طیور را کاهش می‌دهد.

جمع‌بندی

گزارش ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ فائو از ثبت ۶۲۴ رخداد جدید آنفلوانزای پرندگان با بیماری‌زایی بالا در ۲۵ کشور و قلمرو طی بازه گزارش‌دهی خبر می‌دهد. این رخدادها به چند گروه ویروسی تعلق داشتند و در کنار آن‌ها، سه رویداد جدید ابتلای انسانی مرتبط با H5N1 و H9N2 نیز گزارش شد.

اهمیت این گزارش صرفاً در تعداد رخدادها نیست؛ بلکه در ضرورت تداوم پایش جهانی، تفکیک دقیق زیرگروه‌های ویروسی، توجه به پرندگان وحشی و پستانداران و تقویت همکاری میان بخش‌های دامپزشکی، بهداشت عمومی و محیط‌زیست قرار دارد.

برای صنعت طیور، امنیت زیستی، پایش روزانه گله، گزارش‌دهی سریع و تشخیص آزمایشگاهی معتبر همچنان از ارکان اصلی مدیریت خطر آنفلوانزای پرندگان محسوب می‌شوند. استفاده از داده‌های به‌روز و تفسیر علمی آن‌ها نیز به مسئولان دامپزشکی و تولیدکنندگان کمک می‌کند تا تصمیم‌های پیشگیرانه را متناسب با شرایط واقعی هر منطقه اتخاذ کنند.

________________________________________

منابع رسمی و علمی

۱. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO).

Global Avian Influenza Viruses with Zoonotic Potential Situation Update — 24 September 2026.

گزارش اصلی آمار رخدادهای حیوانی، زیرگروه‌های ویروسی و موارد انسانی گزارش‌شده در بازه مورد بررسی.

مشاهده گزارش کامل فائو

۲. سازمان جهانی بهداشت (WHO).

Global Framework to Accelerate Action on Avian Influenza. منتشرشده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶.

چارچوب جهانی همکاری برای پیشگیری، تشخیص زودهنگام، پاسخ سریع و تقویت مراقبت با رویکرد سلامت واحد.

مشاهده سند رسمی WHO

۳. سازمان جهانی بهداشت دام (WOAH).

Global Framework to Accelerate Action on Avian Influenza. منتشرشده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶.

مشاهده سند رسمی WOAH

۴. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO).

Avian Influenza Dashboard. داشبورد پایش جهانی آنفلوانزای پرندگان؛ شامل نقشه‌ها و اطلاعات مربوط به رخدادها، گونه‌های درگیر و روندهای زمانی.

مشاهده داشبورد جهانی فائو

گردآوری و ترجمه توسط واحد دامپزشکی شرکت دانش بنیان پسوک